Kuiers door Akkrum.
Wat doet Akkrum Ald en Nij voor de bezoekers en toeristen ?
Dorpswandeling voor bezoekers en toeristen door Akkrum. In gevarierde afstand en met minimale en maximale deelname. Voor reserveringen stuur een berichtje naar: stiftingakkrumaldennij@gmail.com
De wandelingen met gids kunnen worden gereserveerd bij: stiftingakkrumaldennij@gmail.com
- Op deze pagina staan onderwerpen als rondleidingen voor oa. toeristen door Akkrum. Dit kan in gevarieerde tijdsduur. Minimaal .. personen en maximaal .. personen.
- Bezichtigingen met gids door de tuin van ‘Coopersburg’, met het daarbij horende ‘Mausoleum’.
- Er kan ook worden gekozen voor een gecombineerde wandeling.
GRIENE KUIER- met bordjes met QR code, bij 38 bijzondere lokaties van objekten/gebouwen.
Akkrum is een prachtig dorp om te wandelen. U kunt dat natuurlijk op eigen houtje doen, maar u kunt ook de voor u uitgezette routes volgen. U herkent de wandelingen aan de routepijltjes. Onderweg vindt u informatiebordjes met QR-codes die verwijzen naar uitgebreidere informatie. De routes hebben geen vast begin- en eindpunt. U kunt bij elk bordje beginnen. (Gepresenteerd en geïntroduseerd op 12-5-2024).
Dorpswandeling voor bezoekers en toeristen door Akkrum. In gevarierde afstand en met minimale en maximale deelname. Stuur een berichtje naar: stiftingakkrumaldennij@gmail.com
DORPSWANDELING door AKKRUM.
Um in Friese plaatsnamen betekent vaak -heem (Dockingaheem > Dokkum). Maar voor Akkrum is dat nooit vastgesteld. We weten niet waar de naam Akkrum vandaan komt. [Sage Kromme Knilles en Manke Meine] Terpdorp aan de rivier de Boorne (van Bakkeveen naar Middelzee bij Raard verder naar Noordzee tussen Terschelling en Ameland als Borndiep. Later sloot de waterkerende Slachtedyk aan weerszijden op de terp aan. Aan de overzijde van de Boorne ook een waterkering, de Leppedyk. De Leppa is een Oudfries woord. In de middeleeuwen was het een rechtsdistrict. Het omvatte Leeuwarderadeel, Tietsjerksteradeel, Smallingerland, Idaarderadeel, en Rauwerderhem. De Leppa- of Leppedyk was een binnendijk die tot 1877 Oostergo beschermde tegen opgewaaid water uit Zevenwouden. Hij begon in Jirnsum bij de Jirnsumersyl in de Boorne. Hij volgde de noordelijke oever van de Boorne tot nordelijk van Oosterboorn, liep over Warniahuizen naar de grens tussen Amallingerland en Opsterland en langs die grens oostwaarts tot de hoge gronden van Beets.
DOOPSGEZINDE KERK
(Vermaning- Fermanje). Na reformatie moesten andere kerkgenootschappen dan de staatskerk zich beperken tot terughoudend belijden van hun geloof. Dus ook mennonieten moesten zich bedienen van een schuilkerk. Reeds 1n 1622 was er een doopsgezinde gemeente met een schuilkerk nabij deze plaats, maar zeker 1n 18e eeuw al vrijwel op zelfde punt. Deze werd in 1762 verbouwd. In 1795 waren van ±730 inwoners ±420 doopsgezind, o.a. vrijwel alle notabelen. Deze invloedrijken wilden in 1835 dat ook door hun kerk tot uiting brengen. Thomas Romein (23j.) ontwierp en bouwde een classicistische kerk voor ƒ. 9215,80. werd later stadsarchitect van Leeuwarden (Beursgebouw en Gerechtshof, ook class.) Van Dam orgel uit 1871. Nu nog ± 40 gemeenteleden op ruim 3000 inw.
BREGEGAT.
Waterverbinding van Polsloot naar Boorne. (1699) Eerste doorgraving van de Slachtedyk, zonder sluis. Tot 1937 een beweegbare brug. Tussen doopsgezinde kerk en Brêgegat tot 1970, timmerzaak, bakkerij, schoenmaker, kruidenier, boekwinkeltje en 11 woningen. Over de brug op straathoek het vliegwiel van voormalige Stoomschaatsenfabriek G.S.Ruiter (Hofleverancier).
DRINGELSTRJITTE-KLOKMAKKERSSTEGE.
Dringelstrjitte komt reeds ± 1700 voor. Mogelijk verbastering van de Ring-strjitte (ring om de kerk) Klokmakkerstege voorbeeld van de vele Akkrumer stegen. In 1965 was de uiterste woning nog blokje van 3 woningen. Nr. 2 was nog bewoond en op achtererf van Dringelstrjitte. 9 stond ook nog een woning. Aantal bewoners ± 20, moesten gebruik maken van twee gemeenschappelijke privaten met tonnetje op het eind van de steeg. In 1955 waren in Akkrum nog ± 580 tonnenprivaten op ruim 1000 woningen.
NEDERLANDS HERVORMDE KERK.
Hoogste punt terp. Wellicht reeds voor 1300 een kerkje. Sinds 14e eeuw een romaanse kerk met zadeldaktoren gebouwd van zg. kloostermoppen. In 1758 afgebroken en vervangen door huidige kerk. Deze is korter, zodat de oostelijke muur op lossere grond kwam te staan en na 1900 begon te verzakken. Daarom in **** gerestaureerd met financiële steun van de bevolking. In de kerk grafzerken uit 1600-1625 van Buma/Andringa, Huyghis/Galama, Andringa, Sminia/Buma. Ook een grafkelder uit deze tijd en een adelsbank. Deze bank is van ± 1620 en vertoont familiewapens van Hessel van Sminia’s grootouders, geflankeerd door die van zijn 2de en 1ste vrouw. Het tweede huwelijk werd in 1618 gesloten, het eerste in 1614. Bij de kerkbouw in 1759 werden de vensters versierd met gebrandschilderde ramen, hiervan zijn er 4 bewaard. De Staten en het Hof van Vriesland in de noordmuur, en de stadhouder en de grietenij in de zuidmuur. In 1821 is een orgel geplaatst door J. Hillebrand, dat In 1856 is vervangen door een Van Oekelen orgel. Het Hillebrand- orgel is verkocht naar de kerk in Veenhuizen en wordt daar nog gebruikt. De toren is van de gemeente Boarnsterhim. Torens zijn door Napoleon gevorderd en veelal niet weer overgegaan in handen van de kerk. In Akkrum was de eigendomstoestand onduidelijk maar in 1975 is het eigendom duidelijk geregeld. Begraafplaats rond de kerk werd in 1885 gesloten. Aan noordzijde nog enige zerken o.a. van Sake Visser en Suster Sijnes van der Goot. De begraafplaats is nu grotendeels dorpsplantsoen, waarin een monument dat aan de oorlogsjaren herinnert “Ontwikkeling”. Het ontwerp is van Ids Willemsma, afkomstig uit Akkrum, die hier zijn eerste stalen object realiseerde. Het westelijke deel van het terrein, achter de heg, was voorheen het bleekveld van de kerk, waar mensen uit de steegjes tegen vergoeding op maandag hun wasgoed konden bleken.
KEAKELSTEGE.
Smalle steeg naast snackbar, ontsloot vroeger gebied met ± 20woningen en enige pakhuizen. In 18e /19e eeuw werden de achtererven, waar eerder vaak veestallingen waren vol gebouws met kleine woningen voor arbeiders. Aan de Boorne stonden gemeenschappelijke privaten boven het water. Vandaar scheldnaam voor Akkrumers: “skytstuollen”. [Bij fietsenwinkel Nijdam aan de Kanadeeske strjitte staat een nagebouwde skytstoel] Kleinste woning was uitwendig 3.60 x 3.60 m2. Hierin woonde in 1919 gezin met 7 kinderen en een kostganger. Tot 1947 was de Boorne hier één van de twee toegangsvaarwegen van Leeuwarden naar het Sneekermeer en het verdere gebied. Voor de vrachtvaart leverde dit minder problemen op dan voor de watersport in de jaren ’60. Langs de Boarnswâl nog een aantal oudere panden, die vaak van bestemming wisselden, maar vooral voor nering met de schippers dienst deden. Aan de overzijde lag een oud buurtje uit de 2e helft vande 19e eeuw, rond een werfje en een roggemolen. Dit is ook vrijwel geheel afgebroken. De Leppedijk die achter dit buurtje liep, was tot ± 1600 de verkeersweg van Leeuwarden naar het zuiden. Akkrum sloot met een brug aan op deze verbinding.
WIDE STEGE.
Uitzondering op alle smalle stegen was de Wide Stege, die naar deSmelle Brêge voerde. De vroegere kapperszaak op de hoek bij de brug was de plaats van de vroegere bakkerij van Harm Kuipers, waar in 1842 Folkert Kuipers werd geboren, die naar Amerika vertrok en later als Frank Cooper in 1900 Coopersburg stichtte, dat in 1901 werd geopend. Westzijde Wide Stege is rond 1970 geheel afgebroken, om bouwverkeer naar gebied over de Boorne mogelijk te maken. Hier stond een gesloten rij winkeltjes en woningen, ook de oostzijde was aaneen gesloten bebouwd. Voorbij de Wide Stege, langs de Boorne de Bûterwâl. De panden hier zijn merendeels gebouwd pakhuizen van boterkooplieden, die hun woning aan het Heechein hadden. Later was hier ook de boterwaag. Enige panden zijn ook slachterij geweest, waar het vlees in houten vaten werd gedaan en gepekeld. De bestemming was voor de scheepvaart en de koloniën in Amerika. Akkrum kende veel van deze “tonslachterijen”, die in de smalle stegen voor onaanvaardbare toestanden zorgden. Daarom werd in 1909 een gemeentelijk abattoir opgericht nabij Nes. Dit is in 1916 overgenomen door een coöperatie van boeren en heeft tot 1964 als Friesche Coöperatieve Slachterij gewerkt.
HEECHEIN.
Het Heechein ten oosten van de Wide Stege was vooral het gebied van de gegoede middenstand, maar aan de westzijde stonden echt de huizen van de rijkere Akkrumers. Zij kozen voor deze “voorname woonplaats” tegenover het slot van de plaatselijke adel, de Sminia’s en de Vegelin van Claerbergens, dat stond waar nu de vijver in het park van Welgelegen is. Dit slot is ±1750 afgebroken en toen is er een theekoepel gebouwd. (Voor Welgelegen en Coopersburg, zie boekje Monument van de Maand, oktober 1998). Administratiekantoor is gebouwd door Jac. Van der Goot. Broer van Suster Sijnes (zie hierna). Aan het eind van het Heechein stond, schuin tegenover de theekoepel, een boerderij, eigendom van Suster Sijnes van der Goot. Daarvoor aan de straat een woonhuis waar zij woonde met zowel haar eerste als haar tweede man, Jentje de Groot en Sake Meintes Visser. In de ruime hal was een vitrinekast voor alle gouden en zilveren zwepen, die gewonnen werden door de paarden van deze beide heren. De kast is later naar het Fries Museum gegaan. Daar zijn ook enige schilderijtjes van paarden, steeds met de theekoepel op de achtergrond. De panden daarvoor (nrs. 60 en 58) waren tuinmanswoning en koetshuis. In de boerderij woonde een bedrijfsleider, in 1840 was dat Rinse van der Vegt. Zijn vrouw, Janke, erfde van de kinderloze Suster van der Goot, waarschijnlijk omdat zij hun enigst kind, een dochter naar deze dame de naam Suster hadden gegeven. Later gingen de bezittingen naar het in 1842 geboren meisje, Suster van der Vegt, die ongetrouwd bleef en bij testament Welgelegen stichtte.
LJOUWERTERDYK.
Eerst aan de zuidkant het voormalige Groene Kruisgebouw (nr 1) met daarnaast de oude dokterswoning(nr 3), die begin 20e eeuw ook hotel geweest is, met een echte rolschaatsbaan. Er tegenover, FLORA, gebouwd rond 1850 voor de invloedrijke dr. Idzerda, die lange jaren lid was van de Tweede Kamer. ELISABETH was toen het koetshuis. Even verder, waar nu de voortuinen van nrs.15 en 17 zijn stond tot in het eind van de 19e eeuw het tolhuis. De woning met platdak, nr 29, was een tijdlang dokterswoning van J. Dijkstra, de eerste schaatser die voor Nederland uitkwam op de Olympische Spelen. Daar werd zijn veel bekendere dochter Sjoukje geboren, die als kunstschaatster vele kampioenschappen behaalde. Aan de overzijde Coopersburg. De brug, verder in de weg, verving in de jaren 60 de oude draaibrug van 1885. In dat jaar kwam de doorgraving van de Boorne naar de Meinesloot tot stand.
KROMPAAD.
Naast Ljouwertedyk nr 1, loopt een smal weggetje, het Krompaad. Hieraan een klustertje oudere woningen, met als kern een oud voorhuis van een boerderij. Daar achter een laag stukje weiland, afgegraven deel van de Akkrumer dorpsterp. De humusrijke terpmodder werd gebruikt om de arme veenweiden langs het Deel te bemesten. Op deze plaats woonde reeds in 1450 de boeren/adellijke familie de Andringa’s, waarvan de nakomelingen vele eeuwen hun invloed in Akkrum behielden. Op de plaats van de schuur van de boerderij, staat nu een zeer modern vormgegeven woning (arch. Veenstra). Op de hoek van het weiland het ooievaarsnest, dat helaas nog niet bewoond wordt. Aan het eind een simpele houten ophaalbrug over de Trigreppel. In **** gerestaureerd door vrijwilligers.
SINNEBUORREN/TRIGREPPEL.
Sinnebuorren was de eerste straat die na de oorlog in 1948 werd aangelegd. De huurwoningen hier, werden voorzien van een WC, een novum, t.o.v. al die privaattonnen. Ook de straatnaam was een novum, In het Fries! Aanvankelijk nog met een Nederlands equivalent Zonnebuurt. De naamgeving was aanleiding voor veel meningsverschillen! De Trigreppel toont één van de fraaiste delen van Akkrum. Gebouwd in de jaren 1890-1920. Het eerste deel, nabij de dorpskern in baksteen, later in kalkzandsteen. De voorgevel van een duurdere rode steen, de zijgevel van gele/witte steen. Vergelijk ook de versierende ‘speklagen’ in kalkzandsteen met de voorgevels in baksteen van bijv. Coopersburg.
Jan Calsbeek. 24/5/2000 Ongecorrigeerd!
Anne Dykstra Aanvullingen 4 maart 2019.